خشکی دهان و گلو؛ علت ها، روش های رفع سریع و زمان مراجعه به پزشک

خشکی دهان و گلو معمولا با چند کار ساده مثل نوشیدن آب، مرطوب کردن هوای اتاق، تنفس از راه بینی و جویدن آدامس بدون قند بهتر می شود. اگر این حالت بیشتر در خواب یا بعد از بیدار شدن اتفاق می افتد، گرفتگی بینی، تنفس دهانی، خروپف و بعضی داروها از علت های رایج آن هستند. خشکی مداوم نیز ممکن است به کم شدن بزاق، دیابت، بیماری شوگرن یا مشکلات غدد بزاقی مربوط باشد.

خلاصه علت و درمان خشکی دهان و گلو

برای رفع سریع خشکی دهان و گلو چه کنیم؟

اگر خشکی دهان و گلو خفیف است، چند کار ساده می تواند رطوبت دهان را بیشتر کند و احساس چسبندگی زبان و گلو را کاهش دهد.

در طول روز آب بنوشید

آب را در چند نوبت و به مقدار کم بنوشید. لازم نیست هر بار یک لیوان کامل آب بخورید. چند جرعه آب در فاصله های کوتاه، دهان و گلو را برای مدت بیشتری مرطوب نگه می دارد.

هنگام صحبت طولانی، ورزش، قرار گرفتن در هوای گرم یا استفاده از وسایل گرمایشی، بدن آب بیشتری از دست می دهد. در این شرایط بهتر است یک بطری آب کنار دست خود داشته باشید.

آدامس بدون قند بجوید

جویدن آدامس بدون قند می تواند غدد بزاقی را تحریک کند. افزایش بزاق به مرطوب شدن دهان، راحت تر شدن صحبت و بلع غذا کمک می کند. آب نبات بدون قند نیز اثر مشابهی دارد.

مطالب آموزشی موسسه ملی تحقیقات دندان و صورت آمریکا نیز نوشیدن آب و استفاده از آدامس بدون قند را از راه های ساده کنترل خشکی دهان معرفی می کند.

هوای اتاق را مرطوب کنید

هوای خشک اتاق می تواند خشکی گلو و بینی را بیشتر کند. این مشکل در فصل سرد، هنگام روشن بودن بخاری یا شوفاژ بیشتر دیده می شود. استفاده از دستگاه بخور سرد می تواند رطوبت هوا را بالا ببرد و از خشک شدن گلو هنگام خواب کم کند.

از راه بینی نفس بکشید

بینی، هوای ورودی را تا حدی گرم و مرطوب می کند. وقتی از راه دهان نفس می کشید، جریان هوا مستقیما از روی زبان و گلو عبور می کند و رطوبت آنها زودتر از بین می رود. به همین دلیل افرادی که بینی گرفته دارند، معمولا صبح با دهان و گلوی خشک بیدار می شوند.

غذاهای نرم و آبدار بخورید

سوپ، آش رقیق، ماست، میوه های نرم و غذاهای دارای سس، راحت تر بلعیده می شوند. اضافه کردن مقدار کمی آب، آب مرغ یا سس به غذای خشک نیز جویدن و بلع را آسان تر می کند.

بزاق مصنوعی و محصولات مخصوص خشکی دهان

اسپری، ژل و دهانشویه مخصوص خشکی دهان می توانند رطوبت از دست رفته را برای مدتی جبران کنند. بعضی از این محصولات با نام بزاق مصنوعی فروخته می شوند. این محصولات بیشتر برای افرادی کاربرد دارند که خشکی دهان آنها مداوم است یا شب ها چند بار به دلیل تشنگی بیدار می شوند.

خشکی دهان چیست؟

خشکی دهان زمانی احساس می شود که رطوبت داخل دهان کافی نباشد. نام پزشکی این حالت «زروستومیا» است. بعضی افراد واقعا بزاق کمتری تولید می کنند، اما بعضی دیگر با وجود ترشح معمول بزاق، همچنان احساس خشکی و چسبندگی دارند.

بزاق فقط برای خیس نگه داشتن دهان نیست. این مایع طبیعی چند کار مهم انجام می دهد:

• جویدن و بلع غذا را آسان می کند.
• به بهتر حس کردن مزه غذا کمک می کند.
• باقی مانده غذا را از روی دندان ها می شوید.
• محیط دهان را متعادل نگه می دارد.
• از دندان و لثه در برابر بعضی آسیب ها محافظت می کند.
• صحبت کردن را راحت تر می کند.

طبق توضیحات دانشگاه روچستر، کم شدن بزاق می تواند روی سلامت دهان، اشتها، لذت خوردن غذا، صحبت کردن و بلع اثر بگذارد.

تفاوت خشکی دهان و خشکی گلو

خشکی دهان بیشتر با کم شدن رطوبت روی زبان، لثه، لب و داخل گونه ها احساس می شود. ممکن است زبان به سقف دهان بچسبد، بزاق غلیظ شود یا فرد هنگام صحبت کردن نیاز به نوشیدن آب داشته باشد.

خشکی گلو معمولا به صورت زبری، خارش، سوزش خفیف، گرفتگی صدا یا نیاز مداوم به صاف کردن گلو احساس می شود. خشکی گلو می تواند به تنفس دهانی، هوای خشک، حساسیت، گرفتگی بینی یا رفلاکس مربوط باشد.

در بسیاری از افراد، دهان و گلو با هم خشک می شوند. این حالت بیشتر زمانی اتفاق می افتد که فرد در خواب از راه دهان نفس می کشد یا بدنش آب کافی ندارد.

علت خشکی دهان و گلو چیست؟

خشکی دهان و گلو همیشه یک علت ثابت ندارد. زمان بروز خشکی و نشانه های همراه می توانند به پیدا کردن علت کمک کنند.

کم آبی بدن

کم نوشیدن آب یکی از ساده ترین علت های خشکی دهان و گلو است. تعریق زیاد، ورزش، تب، اسهال، استفراغ و قرار گرفتن طولانی در هوای گرم نیز آب بدن را کم می کنند.

در این شرایط ممکن است ادرار تیره تر شود، لب ها خشک شوند و فرد احساس تشنگی، خستگی یا سردرد داشته باشد.

تنفس از راه دهان

گرفتگی بینی، انحراف بینی، حساسیت، سرماخوردگی و پولیپ بینی ممکن است تنفس از راه بینی را سخت کنند. در نتیجه فرد به خصوص هنگام خواب دهان خود را باز نگه می دارد.

عبور چندساعته هوا از دهان، رطوبت زبان و گلو را کم می کند. این افراد معمولا صبح ها خشکی بیشتری احساس می کنند.

خروپف و آپنه خواب

خروپف معمولا با باز ماندن دهان و عبور هوا از گلو همراه است. خشکی شدید دهان بعد از بیدار شدن می تواند در افرادی که خروپف می کنند بیشتر باشد.

آپنه خواب نیز ممکن است با خروپف بلند، قطع کوتاه تنفس، نفس نفس زدن در خواب، خواب آلودگی روزانه و سردرد صبحگاهی همراه باشد.

مصرف بعضی داروها

خشکی دهان از عوارض شناخته شده تعداد زیادی از داروهاست. داروهای زیر بیشتر با این مشکل ارتباط دارند:

• بعضی داروهای حساسیت و آنتی هیستامین ها
• داروهای ضد گرفتگی بینی
• بعضی داروهای فشار خون
• داروهای ادرارآور
• بعضی داروهای افسردگی و اضطراب
• بعضی داروهای خواب آور
• شل کننده های عضلانی
• بعضی مسکن ها
• بعضی داروهای کنترل مثانه
• برخی داروهای بیماری پارکینسون

احتمال خشکی دهان در افرادی که چند دارو را همزمان مصرف می کنند بیشتر است. به همین دلیل این مشکل در سالمندان بیشتر دیده می شود.

اضطراب و فشار عصبی

بعضی افراد هنگام نگرانی، ترس یا صحبت در جمع احساس می کنند دهانشان ناگهان خشک شده است. این حالت معمولا موقتی است. با آرام شدن فرد، ترشح بزاق نیز به حالت معمول برمی گردد.

اگر خشکی فقط در موقعیت های پراسترس ایجاد می شود، اضطراب می تواند نقش مهمی داشته باشد.

سیگار و قلیان

دود سیگار و قلیان دهان و گلو را تحریک می کند. گرما و مواد موجود در دود نیز می توانند احساس خشکی، سوزش گلو، بوی بد دهان و گرفتگی صدا را بیشتر کنند.

مصرف زیاد قهوه و نوشیدنی های انرژی زا

کافئین زیاد ممکن است احساس خشکی دهان را بیشتر کند. قهوه، چای پررنگ، نوشابه های انرژی زا و بعضی نوشابه ها نیز جای آب را نمی گیرند. اگر بعد از مصرف این نوشیدنی ها دهان خشک می شود، نوشیدن مقداری آب در کنار آنها مفید است.

دیابت و بالا بودن قند خون

خشکی دهان می تواند در افراد مبتلا به دیابت دیده شود. بالا بودن قند خون ممکن است باعث تشنگی زیاد و تکرر ادرار شود. دفع بیشتر ادرار نیز آب بدن را کم می کند و خشکی دهان را افزایش می دهد.

خشکی دهان به تنهایی نشانه قطعی دیابت نیست. همراه شدن آن با تشنگی زیاد، تکرر ادرار، تاری دید، خستگی یا کاهش وزن، اهمیت بیشتری دارد.

بیماری شوگرن

شوگرن یک بیماری خودایمنی است که می تواند غدد تولیدکننده اشک و بزاق را درگیر کند. خشکی همزمان دهان و چشم از نشانه های شناخته شده آن است.

افراد مبتلا ممکن است برای بلع غذای خشک به آب نیاز داشته باشند، چشم هایشان بسوزد یا احساس کنند چیزی مثل شن داخل چشم است. خشکی بینی، پوست و گلو نیز ممکن است دیده شود.

شیمی درمانی و پرتودرمانی

بعضی داروهای شیمی درمانی می توانند مقدار یا غلظت بزاق را تغییر دهند. پرتودرمانی ناحیه سر و گردن نیز ممکن است به غدد بزاقی آسیب بزند و ترشح بزاق را کم کند.

میزان خشکی به نوع درمان، محل درمان و شرایط بدن هر فرد بستگی دارد. پژوهشگران دانشگاه روچستر نیز آسیب غدد بزاقی پس از پرتودرمانی و بیماری شوگرن را از علت های مهم خشکی دهان معرفی کرده اند.

آسیب عصبی یا جراحی سر و گردن

عصب های ناحیه سر و گردن در کنترل غدد بزاقی نقش دارند. آسیب، ضربه یا بعضی جراحی ها ممکن است روی پیام های عصبی مربوط به ترشح بزاق اثر بگذارند.

مشکل غدد بزاقی

سنگ مجرای بزاقی، التهاب یا عفونت غدد بزاقی می تواند جریان بزاق را کم کند. اگر خشکی با درد یا ورم زیر فک، کنار گوش یا زیر زبان همراه باشد، احتمال درگیری غدد بزاقی بیشتر می شود.

علت خشکی دهان و گلو در شب

ترشح بزاق هنگام خواب به طور طبیعی کمتر می شود. به همین دلیل ممکن است دهان در طول شب کمی خشک تر از روز باشد. خشکی شدید یا بیدار شدن چندباره برای نوشیدن آب معمولا علت دیگری نیز دارد.

رایج ترین علت های خشکی شبانه عبارتند از:

• باز ماندن دهان هنگام خواب
• گرفتگی بینی
• خروپف
• آپنه خواب
• خشک بودن هوای اتاق
• کم نوشیدن آب در طول روز
• مصرف بعضی داروها در شب
• مصرف سیگار، قلیان یا نوشیدنی های کافئین دار
• رفلاکس معده
• استفاده از بعضی دستگاه های کمک تنفسی بدون تنظیم مناسب رطوبت

اگر خشکی فقط بعد از خواب ایجاد می شود و در طول روز مشکلی ندارید، بهتر است ابتدا به وضعیت تنفس، گرفتگی بینی و رطوبت اتاق توجه کنید.

ارتباط رفلاکس معده با خشکی گلو

رفلاکس زمانی اتفاق می افتد که محتویات معده به سمت مری برگردد. در بعضی افراد این مواد تا قسمت بالاتر گلو می رسند و باعث تحریک گلو و حنجره می شوند.

رفلاکس ممکن است با نشانه های زیر همراه باشد:

• ترش کردن
• احساس مزه ترش یا تلخ در دهان
• سوزش پشت جناغ یا گلو
• سرفه خشک
• گرفتگی صدا
• نیاز مداوم به صاف کردن گلو
• احساس وجود چیزی در گلو
• بدتر شدن علائم بعد از دراز کشیدن

خشکی دهان در سالمندان

خشکی دهان در سالمندان شایع تر است، اما نباید آن را فقط نتیجه بالا رفتن سن دانست. مصرف چند دارو، دیابت، کم نوشیدن آب، مشکلات حرکتی، دندان مصنوعی و بعضی بیماری های طولانی مدت می توانند در ایجاد این حالت نقش داشته باشند.

سالمندی که خشکی دهان دارد، ممکن است هنگام جویدن غذای خشک، بلعیدن قرص یا صحبت طولانی دچار مشکل شود. نرم کردن غذا و نوشیدن چند جرعه آب هنگام غذا خوردن می تواند خوردن را راحت تر کند.

خشکی دهان در بارداری

تغییرات بدن در دوران بارداری، بیشتر شدن نیاز بدن به آب، حالت تهوع و استفراغ می توانند باعث خشکی دهان شوند. بعضی خانم ها در این دوران بیشتر تشنه می شوند یا شب ها برای نوشیدن آب از خواب بیدار می شوند.

خشکی دهان همراه با تشنگی شدید و تکرر ادرار می تواند نیاز به بررسی قند خون دوران بارداری داشته باشد.

خشکی دهان در روزه داری

در زمان روزه داری، چند ساعت آب و غذا مصرف نمی شود و ترشح بزاق نیز ممکن است کمتر شود. تنفس دهانی، فعالیت زیاد، هوای گرم و مصرف غذاهای شور در وعده سحر می توانند خشکی را بیشتر کنند.

نوشیدن آب به صورت تقسیم شده از افطار تا سحر، خوردن میوه و سبزی تازه و کمتر کردن خوراکی های بسیار شور به حفظ آب بدن کمک می کند.

نشانه های خشکی دهان

خشکی دهان می تواند با یک یا چند نشانه زیر همراه باشد:

• احساس چسبندگی داخل دهان
• تشنگی مکرر
• غلیظ یا رشته ای شدن بزاق
• خشک یا زبر شدن زبان
• ترک خوردن لب ها و گوشه دهان
• بوی بد دهان
• تغییر مزه غذا
• سوزش زبان یا دهان
• سخت شدن صحبت کردن
• مشکل در جویدن و بلعیدن
• احساس گیر کردن غذای خشک
• گلودرد یا گرفتگی صدا
• مشکل در استفاده از دندان مصنوعی

بر اساس توضیحات کلینیک مایو، غلیظ شدن بزاق، بوی بد دهان، خشکی گلو و دشوار شدن جویدن، صحبت کردن یا بلعیدن از نشانه های رایج این وضعیت هستند.

خشکی دهان چه تاثیری بر دندان ها دارد؟

بزاق ذرات غذا را از روی دندان ها می شوید و به کنترل محیط دهان کمک می کند. کم شدن طولانی مدت بزاق می تواند احتمال جمع شدن پلاک، پوسیدگی دندان، التهاب لثه، عفونت قارچی و بوی بد دهان را بیشتر کند.

اگر در کنار خشکی، لثه های شما قرمز، متورم یا دچار خونریزی شده اند، مطلب درمان التهاب لثه اطلاعات کامل تری درباره نشانه ها و مراقبت از لثه در اختیار شما می گذارد.

ایجاد لکه، حفره یا درد دندان نیز موضوع جداگانه ای است. برای آشنایی با این مشکل و روش های پیگیری آن می توانید مطلب درمان پوسیدگی دندان را بخوانید. خشکی دهان می تواند احتمال پوسیدگی را بیشتر کند، اما برطرف کردن خشکی به تنهایی دندان پوسیده را درمان نمی کند.

جرم دندان نیز با خشکی دهان یکسان نیست. اگر روی دندان ها رسوب سفت زرد یا قهوه ای دیده می شود، راهنمای جرم گیری دندان به طور جداگانه این موضوع را توضیح می دهد.

برای خشکی دهان چه بخوریم؟

خوراکی های نرم و آبدار معمولا راحت تر جویده و بلعیده می شوند. گزینه های مناسب می توانند شامل موارد زیر باشند:

• سوپ و آش رقیق
• ماست ساده
• خیار و میوه های آبدار
• سبزیجات پخته
• غذاهای دارای سس ملایم
• شیر یا نوشیدنی های بدون قند افزوده
• تکه های کوچک یخ
• آدامس و آبنبات بدون قند

جویدن میوه ها و سبزیجات مناسب می تواند جریان بزاق را بیشتر کند. بعضی خوراکی ها نیز به تازه شدن بوی نفس کمک می کنند. برای شناخت این گزینه ها می توانید مطلب مواد غذایی خوشبو کننده دهان را ببینید. این خوراکی ها بیشتر به بهتر شدن موقت بوی دهان کمک می کنند و جای پیدا کردن علت اصلی خشکی را نمی گیرند.

نوشیدنی مناسب برای خشکی گلو

آب ساده بهترین نوشیدنی روزانه برای حفظ رطوبت دهان و گلو است. نوشیدن یکباره مقدار زیادی آب لازم نیست؛ بهتر است در طول روز چند بار و هر بار مقدار کمتری آب بنوشید.

آب ولرم، شیر و نوشیدنی های بدون قند نیز می توانند بلع غذا را راحت تر کنند. اگر گلو به خاطر هوای خشک یا صحبت طولانی خشک شده باشد، نوشیدن جرعه جرعه آب معمولا احساس زبری را کمتر می کند.

محصولات مخصوص خشکی دهان

برای خشکی ادامه دار، محصولاتی مانند ژل مرطوب کننده دهان، اسپری مخصوص و بزاق مصنوعی وجود دارند. این محصولات رطوبت دهان را برای مدتی بیشتر می کنند و ممکن است صحبت کردن، خوابیدن یا بلع غذا را راحت تر کنند.

بعضی محصولات دهانشویه حاوی الکل هستند و می توانند احساس خشکی را بیشتر کنند. محصولات مخصوص خشکی دهان معمولا بدون الکل ساخته می شوند. دندانپزشک یا داروساز می تواند با توجه به وضعیت دهان، محصول مناسب را معرفی کند.

خشکی دهان چگونه تشخیص داده می شود؟

پزشک یا دندانپزشک ابتدا درباره زمان شروع خشکی، داروهای مصرفی، میزان نوشیدن آب، بیماری های قبلی و نشانه های همراه سوال می کند. سپس دهان، زبان، دندان ها، لثه ها و غدد بزاقی را بررسی می کند.

در صورت نیاز ممکن است آزمایش قند خون، بررسی بیماری های خودایمنی، اندازه گیری مقدار بزاق یا تصویربرداری از غدد بزاقی انجام شود. نمونه برداری از غده بزاقی فقط در شرایط خاص و برای بررسی علت های مشخص انجام می شود و آزمایش همیشگی خشکی دهان نیست.

برای خشکی دهان به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

انتخاب پزشک به نشانه های همراه بستگی دارد:

سوالات متداول

کمبود کدام ویتامین باعث خشکی دهان می شود؟

خشکی دهان معمولا فقط با مشاهده علائم به کمبود یک ویتامین مشخص نسبت داده نمی شود. کمبود آهن، ویتامین B12 یا بعضی مواد مغذی ممکن است با سوزش و تغییر ظاهر زبان همراه باشد، اما برای تشخیص کمبود به بررسی پزشک و آزمایش نیاز است.

آیا خشکی دهان نشانه دیابت است؟

خشکی دهان می تواند در دیابت دیده شود، به خصوص اگر با تشنگی زیاد و تکرر ادرار همراه باشد. با این حال، کم آبی بدن، داروها، تنفس دهانی و علت های دیگری نیز می توانند دهان را خشک کنند.

چرا با وجود نوشیدن آب دهانم خشک است؟

اگر با وجود نوشیدن آب همچنان دهان خشک می شود، ممکن است علت به داروها، تنفس دهانی، کاهش ترشح بزاق، بالا بودن قند خون یا مشکل غدد بزاقی مربوط باشد. زمان بروز خشکی و نشانه های همراه به پیدا کردن علت کمک می کند.

آیا استرس دهان را خشک می کند؟

بله. استرس و اضطراب می توانند برای مدت کوتاهی ترشح بزاق را کم کنند. نفس کشیدن سریع از راه دهان نیز احساس خشکی را بیشتر می کند.

آیا خشکی دهان باعث بوی بد دهان می شود؟

بله. وقتی بزاق کم باشد، ذرات غذا و میکروب ها راحت تر در دهان باقی می مانند. این وضعیت می تواند بوی نفس را بیشتر کند. دانشگاه روچستر نیز خشکی دهان را یکی از عوامل مهم بوی بد دهان معرفی می کند.

آیا لیمو برای خشکی دهان خوب است؟

طعم ترش می تواند ترشح بزاق را برای مدت کوتاهی بیشتر کند. با این حال، تماس مکرر مواد بسیار اسیدی با دندان ها برای مینای دندان مناسب نیست. برای تحریک بزاق، آدامس بدون قند انتخاب ساده تری است.

خشکی دهان چقدر طول می کشد؟

مدت خشکی به علت آن بستگی دارد. خشکی ناشی از استرس، کم نوشیدن آب یا هوای خشک ممکن است زودتر بهتر شود. خشکی مربوط به دارو، بیماری های زمینه ای یا آسیب غدد بزاقی می تواند طولانی تر باشد.

اخطارها و هشدارهای مهم

اگر خشکی دهان و گلو بیشتر از دو هفته ادامه دارد، خواب یا غذا خوردن را مختل کرده یا به مرور شدیدتر شده است، بهتر است پزشک یا دندانپزشک علت آن را بررسی کند.

وجود نشانه های زیر نیاز به پیگیری سریع تر دارد:

• مشکل جدی در بلع یا تنفس
• ورم زبان، لب یا گلو
• احساس خفگی یا قطع شدن نفس در خواب
• تشنگی شدید همراه با تکرر ادرار
• کاهش وزن بی دلیل
• خشکی همزمان و شدید چشم و دهان
• ورم دردناک زیر فک یا کنار گوش
• زخم دهانی که خوب نمی شود
• لکه های سفید گسترده داخل دهان
• تب، گیجی یا کاهش واضح ادرار
• خونریزی یا پوسیدگی زیاد دندان ها

داروی تجویزی خود را به دلیل خشکی دهان قطع یا کم نکنید. اگر خشکی بعد از شروع یک دارو ایجاد شده است، موضوع را با پزشک تجویزکننده در میان بگذارید. داروهای افزایش بزاق نیز باید با نظر پزشک مصرف شوند.

مصرف مکرر نوشیدنی های شیرین یا اسیدی مانند شربت آبلیمو می تواند احتمال پوسیدگی و آسیب مینای دندان را بیشتر کند. همچنین آلوئه ورا، روغن های گیاهی و دمنوش ها برای همه افراد مناسب نیستند و نباید جای بررسی علت اصلی را بگیرند.