تشویق کودک به کتاب خواندن؛ راهکارهای کاربردی بدون اجبار

علاقه مند کردن کودک به کتاب معمولا با خریدن کتاب های زیاد یا مجبور کردن او به مطالعه شروع نمی شود. مهم ترین کار این است که کتاب را به یک تجربه شیرین، کوتاه و بدون فشار تبدیل کنید. کتابی متناسب با سن و علاقه کودک انتخاب کنید، خودتان برایش بخوانید، اجازه دهید درباره داستان حرف بزند و پیش از خسته شدن او کتاب را ببندید. با تکرار همین تجربه های ساده، کتاب کم کم وارد برنامه عادی زندگی کودک می شود.

خلاصه راه های علاقه مند کردن کودک به کتاب

برای علاقه مند کردن کودک به کتاب، از داستان های کوتاه و موضوعات مورد علاقه او شروع کنید. هر روز در زمانی آرام چند دقیقه با هم کتاب بخوانید، انتخاب کتاب را به کودک بسپارید و هنگام خواندن درباره تصاویر و اتفاق های داستان گفتگو کنید. کتاب خواندن را به تکلیف، امتحان یا شرط گرفتن جایزه تبدیل نکنید. اگر خواندن کلمات برای کودک دبستانی همیشه سخت و آزاردهنده است، موضوع را با معلم او در میان بگذارید.

چرا کودک کتاب نمی خواند؟

پیش از هر کاری باید ببینید کودک چرا از کتاب فاصله می گیرد. همیشه پای تنبلی یا علاقه به گوشی در میان نیست. گاهی درک کتاب برای سن او سخت است، موضوع داستان را دوست ندارد یا مدت کتاب خواندن بیش از توان اوست. بعضی کودکان نیز کتاب را با درس، امتحان و سوال جواب پس دادن یکی می دانند و به همین دلیل سراغ آن نمی روند.

اگر کودک دبستانی موقع خواندن مرتب کلمات ساده را جا می اندازد، حروف را اشتباه می گیرد، خیلی کند می خواند یا از خواندن با صدای بلند می ترسد، ممکن است مشکل فقط بی علاقگی نباشد. در این شرایط بهتر است به جای سرزنش کردن، با معلم کودک صحبت کنید تا مهارت خواندن او دقیق تر بررسی شود.

از علاقه خود کودک شروع کنید

لازم نیست اولین کتاب کودک حتما یک داستان معروف یا کتاب آموزشی باشد. اگر فرزندتان ماشین، فوتبال، حیوانات، فضا، دایناسور، آشپزی یا شخصیت خاصی را دوست دارد، کتابی درباره همان موضوع پیدا کنید. کودک وقتی چیزی آشنا و دوست داشتنی روی جلد می بیند، با میل بیشتری کتاب را باز می کند.

برای انتخاب نهایی، دو یا سه کتاب مناسب جلوی او بگذارید و اجازه دهید خودش یکی را بردارد. انتخاب آزادانه به این معنا نیست که هر کتابی برای هر سنی مناسب است؛ شما گزینه های مناسب را جدا می کنید و تصمیم آخر را به کودک می سپارید.

کتاب مناسب سن و توان کودک انتخاب کنید

کتاب بیش از حد سخت، کودک را خسته می کند و کتاب خیلی ساده نیز ممکن است برای او جذاب نباشد. در کودکان دبستانی، چند خط از کتاب را با هم بخوانید. اگر تقریبا در هر خط چند واژه برای کودک ناآشناست و نمی تواند ماجرای متن را دنبال کند، بهتر است فعلا کتاب ساده تری انتخاب کنید.

این تقسیم بندی یک مرز قطعی نیست. مهارت خواندن و علاقه کودکان هم سن می تواند با هم فرق داشته باشد. مهم این است که کودک بتواند داستان را بفهمد و از همراهی با آن لذت ببرد.

برای کودک بلند بخوانید

بلندخوانی فقط برای کودکی نیست که هنوز خواندن بلد نیست. حتی پس از ورود به دبستان نیز می توانید کتابی کمی بالاتر از سطح خواندن مستقل کودک را برایش بخوانید. در این حالت او بدون درگیر شدن با خواندن واژه های سخت، داستان را دنبال می کند و با واژه ها و جمله های تازه آشنا می شود.

مطالعات علمی نیز از کتاب خواندن مشترک حمایت می کنند. در یک پژوهش منتشر شده در مجله Pediatrics، برنامه ای که والدین را به بلندخوانی و بازی مشترک تشویق می کرد، با بهبود بعضی جنبه های زبان و رشد شناختی کودک همراه بود. یک مرور علمی روی ۳۸ پژوهش و ۲۴۵۵ کودک نیز نشان داد کودکان می توانند از خواندن مشترک کتاب داستان، واژه های تازه یاد بگیرند.

هنگام خواندن لازم نیست نقش گوینده حرفه ای را بازی کنید. کافی است صدایتان آرام و زنده باشد، برای شخصیت ها کمی لحن متفاوت بسازید و در بخش های هیجان انگیز مکث کنید.

با کودک درباره داستان گفتگو کنید

بهتر است کتاب خواندن یک گفتگوی دو نفره باشد، نه اجرای یک طرفه بزرگ ترها. گاهی روی یک تصویر مکث کنید و سوالی ساده بپرسید:

• فکر می کنی بعدش چه می شود؟
• این شخصیت چرا ناراحت شد؟
• تو جای او بودی چه کار می کردی؟
• در این تصویر چه چیزی پیدا کردی؟

قرار نیست کودک بعد از هر صفحه جواب درست بدهد. اگر حوصله حرف زدن ندارد، داستان را ادامه دهید. هدف، امتحان گرفتن نیست. مرور پژوهش های خواندن گفتگومحور نشان می دهد مشارکت فعال کودک و گفتگو درباره کتاب می تواند به رشد زبان و مهارت روایت کردن کمک کند.

زمان کوتاه و ثابتی برای کتاب بگذارید

برای همه کودکان یک زمان دقیق و اجباری وجود ندارد. کودک نوپا ممکن است فقط چند دقیقه همراهی کند، در حالی که کودک بزرگ تر می تواند مدت بیشتری پای داستان بماند. برای شروع، یک زمان کوتاه انتخاب کنید و پیش از خسته شدن کودک کتاب را کنار بگذارید.

قصه قبل از خواب برای بعضی خانواده ها مناسب است، اما تنها انتخاب نیست. بعد از عصرانه، پس از برگشتن از مهد، در مسیر سفر یا هنگام انتظار نیز می توان چند صفحه خواند. مهم تر از ساعت دقیق، تکرار شدن یک زمان آرام و قابل پیش بینی است.

کتاب را در دسترس کودک قرار دهید

اگر تمام کتاب ها در طبقه ای بلند یا داخل کمد بسته باشند، کودک کمتر سراغشان می رود. چند کتاب را در طبقه پایین، سبد کوچک یا کنار محل بازی قرار دهید. بهتر است جلد کتاب ها دیده شود؛ چون کودکان کم سن بیشتر با تصویر جلد انتخاب می کنند.

لازم نیست تعداد زیادی کتاب همزمان جلوی کودک باشد. چند عنوان را در دسترس بگذارید و هر چند وقت یک بار آنها را با کتاب های دیگر عوض کنید. رفتن به کتابخانه نیز به کودک حق انتخاب بیشتری می دهد، بدون اینکه لازم باشد همه کتاب ها را بخرید.

اجازه دهید یک کتاب را چند بار بخواند

تکرار یک داستان برای بزرگ ترها خسته کننده است، اما برای کودک می تواند لذت بخش و مفید باشد. او با هر بار شنیدن، بخش تازه ای از تصویر یا داستان را پیدا می کند و واژه ها را بهتر به خاطر می سپارد.

اگر کودک هر شب یک کتاب را انتخاب می کند، مجبورش نکنید حتما سراغ داستان تازه ای برود. می توانید همان کتاب را بخوانید و گاهی از او بخواهید جمله آشنا یا بخش مورد علاقه اش را همراه شما بگوید.

کتاب را به بازی و تجربه واقعی وصل کنید

بعد از کتاب لازم نیست از کودک خلاصه بخواهید. می توانید یکی از شخصیت ها را نقاشی کنید، با عروسک ها بخشی از قصه را بازی کنید یا پایان تازه ای برای داستان بسازید. اگر کتاب درباره گیاهان است، یک دانه بکارید. اگر درباره غذاست، یک خوراکی ساده را با هم آماده کنید.

این کارها کتاب را از یک فعالیت ساکت و اجباری به تجربه ای زنده تبدیل می کنند. لازم نیست برای هر داستان برنامه مفصل داشته باشید؛ گاهی یک نقاشی کوچک یا چند دقیقه بازی کافی است.

کودک را در کارها شریک کنید

اجازه دهید کودک کتاب را از قفسه بردارد، محل نشستن را انتخاب کند، صفحه ها را ورق بزند یا شخصیت مورد علاقه اش را مشخص کند. این مشارکت های کوچک حس اختیار او را بیشتر می کنند.

همین اصل در بسیاری از رفتارهای کودک کاربرد دارد. برای نمونه، در مطلب علت شیر نخوردن کودک نیز توضیح داده ایم که شرکت دادن کودک در انتخاب لیوان یا آماده کردن نوشیدنی می تواند تجربه او را دلپذیرتر کند. در کتاب خواندن هم بهتر است کودک فقط دریافت کننده دستورهای ما نباشد.

خودتان الگوی کتاب خواندن باشید

اگر کودک همیشه گوشی را در دست بزرگ ترها ببیند و فقط از خودش انتظار کتاب خواندن داشته باشیم، پیام ما چندان باورپذیر نیست. لازم نیست هر روز ساعت ها مطالعه کنید. گاهی کتاب یا مجله ای بردارید و اجازه دهید کودک ببیند خواندن بخشی عادی از زندگی شماست.

می توانید زمان کوتاهی را به مطالعه خانوادگی اختصاص دهید. کودک کتاب خودش را ورق بزند و شما هم کتاب خودتان را بخوانید. برای کودک کم سن، همین که کنار شما بنشیند و تصاویر را نگاه کند کافی است.

کتاب را به جای تکلیف درسی قرار ندهید

پس از تمام شدن هر داستان، کودک را با سوال های پشت سر هم روبرو نکنید. درخواست همیشگی برای خلاصه گفتن، معنی واژه ها یا نوشتن نتیجه داستان ممکن است مطالعه آزاد را شبیه مشق مدرسه کند.

گفتگو خوب است، اما باید طبیعی باشد. می توانید خودتان با یک جمله شروع کنید: «من فکر نمی کردم آخر داستان این طوری شود» یا «این شخصیت خیلی بامزه بود». اگر کودک خواست، وارد گفتگو می شود.

در استفاده از جایزه زیاده روی نکنید

یک جدول ساده، برچسب یا گردش خانوادگی می تواند شروع کار را هیجان انگیز کند؛ اما بهتر است تمام انگیزه کودک به جایزه وابسته نشود. او را فقط برای تمام کردن تعداد مشخصی کتاب تحسین نکنید. کنجکاوی، انتخاب خوب، گوش دادن و تلاش برای خواندن نیز ارزش تشویق دارند.

از رقابت کردن کودک با خواهر، برادر یا همکلاسی پرهیز کنید. سرعت خواندن و تعداد کتاب ها همیشه نشان دهنده علاقه یا درک بهتر نیست. هدف اصلی این است که کودک از برگشتن به کتاب نترسد و آن را با شکست یا مقایسه پیوند نزند.

با گوشی وارد جنگ نشوید

حذف ناگهانی همه سرگرمی های دیجیتال و جایگزین کردن اجباری آنها با کتاب معمولا کتاب را به شکل یک تنبیه نشان می دهد. بهتر است برای استفاده از صفحه نمایش قانون خانوادگی روشن داشته باشید و کتاب را در زمانی آرام، نه درست وسط بازی یا برنامه مورد علاقه کودک، پیشنهاد دهید.

کتاب صوتی و کتاب دیجیتال نیز می توانند بخشی از تجربه مطالعه باشند، اما برای کودک کم سن بهتر است همراهی و گفتگوی بزرگ تر حذف نشود. یک پژوهش مقایسه ای نشان داد خواندن گفتگومحور با والد، در مقایسه با روایت داستان از روی صفحه نمایش، با نتایج بهتری در زبان و بعضی مهارت های اجرایی کودکان همراه بود. بنابراین ابزار دیجیتال بهتر است جای ارتباط و گفتگوی والد و کودک را نگیرد.

اگر کودک سخت می خواند، فشار را بیشتر نکنید

کودکی که برای تشخیص واژه ها انرژی زیادی مصرف می کند، زودتر خسته می شود و ممکن است بگوید از کتاب بدش می آید. در این شرایط کتاب ساده تر انتخاب کنید، بخشی را شما بخوانید و اجازه دهید کودک قسمت کوتاه تری را ادامه دهد.

اگر سختی خواندن برای کودک

داوم است، روی درس های دیگر هم اثر گذاشته یا باعث اضطراب و دوری کودک از مدرسه شده است، فقط با تمرین بیشتر در خانه پیش نروید. ابتدا با معلم صحبت کنید و در صورت نیاز از متخصص مربوط کمک بگیرید. تشخیص نارساخوانی یا هر اختلال یادگیری فقط با دیدن چند نشانه در خانه ممکن نیست.

کارهایی که کودک را از کتاب دور می کنند

• مجبور کردن کودک به تمام کردن کتابی که دوست ندارد
• انتخاب همیشگی کتاب بدون نظر کودک
• مقایسه تعداد کتاب های او با دیگران
• اصلاح کردن هر اشتباه هنگام بلندخوانی
• پرسیدن سوال بعد از هر صفحه
• مسخره کردن انتخاب های ساده، تصویری یا کمیک
• استفاده از کتاب خواندن به عنوان تنبیه
• انتظار نشستن طولانی از کودک کم سن
• کنار گذاشتن بلندخوانی بلافاصله پس از ورود کودک به مدرسه

یک برنامه ساده هفت روزه برای شروع

اگر کودک در بعضی روزها همکاری نکرد، برنامه شکست نخورده است. یک یا دو روز فاصله بگذارید و دوباره با کتابی کوتاه تر یا موضوعی تازه شروع کنید.

سوالات متداول

روزی چند دقیقه برای کودک کتاب بخوانیم؟

عدد ثابتی برای همه کودکان وجود ندارد. با چند دقیقه شروع کنید و تا زمانی ادامه دهید که کودک هنوز به داستان توجه و علاقه دارد. تکرار یک تجربه کوتاه و خوشایند از نشستن طولانی همراه با اجبار بهتر است.

از چه سنی برای کودک کتاب بخوانیم؟

می توان کتاب خواندن مشترک را از نوزادی شروع کرد. در این سن هدف آموزش خواندن نیست؛ کودک صدای والد را می شنود، تصاویر را می بیند و با کتاب به عنوان یک تجربه آرام و مشترک آشنا می شود. آکادمی اطفال آمریکا نیز خواندن مشترک را از بدو تولد بخشی مهم از رابطه و رشد کودک می داند؛ این توصیه در منابع Reach Out and Read نیز توضیح داده شده است.

اگر کودک وسط داستان رفت چه کار کنیم؟

او را مجبور به برگشتن نکنید. کتاب را ببندید و در زمان دیگری دوباره امتحان کنید. برای دفعه بعد داستان کوتاه تر، زمان مناسب تر یا موضوع جذاب تری انتخاب کنید.

آیا کتاب صوتی برای کودک مفید است؟

کتاب صوتی می تواند کودک را با داستان و واژه های تازه آشنا کند، به ویژه در مسیر سفر یا برای کودکی که هنوز روان نمی خواند. با این حال، برای کودکان کم سن بهتر است در کنار کتاب صوتی، زمانی هم برای ورق زدن کتاب و گفتگوی مستقیم با بزرگ ترها وجود داشته باشد.

آیا برای کتاب خواندن به کودک جایزه بدهیم؟

جایزه کوچک می تواند برای شروع جذاب باشد، اما نباید تنها دلیل مطالعه شود. بیشتر از تعداد کتاب ها، تلاش، کنجکاوی و انتخاب کودک را تحسین کنید و از تبدیل مطالعه به مسابقه پرهیز کنید.

جمع بندی

برای علاقه مند کردن کودک به کتاب، ابتدا دلیل دوری او از مطالعه را پیدا کنید. سپس کتابی هماهنگ با سن، توان خواندن و علاقه اش انتخاب کنید و زمان کوتاهی را به خواندن مشترک اختصاص دهید. انتخاب، ورق زدن، گفتگو و بازی را به کودک بسپارید و کتاب را به امتحان یا اجبار تبدیل نکنید. اگر کودک دبستانی با وجود تمرین همچنان در خواندن واژه های ساده مشکل دارد، موضوع را با معلم او در میان بگذارید.